آب بلده

شهر تاریخی تون(فردوس)

قُهِستان در طول تاریخ و با استنادِ بسیاری منابع تاریخی، بخشی از خراسان بزرگ و یکی از دروازه‌های غربی این ایالت شناخته می‌شده است. استان خراسان جنوبی امروزی، بخش اعظمی از قُهِستان را دربَر می‌گیرد. این منطقه همواره از گذشته تا به حال موقعیت جغرافیایی ویژه‌ای در فلات مرکزی و در ارتباط با شهرهای مهمِ غرب فلات و دشت‌های کویر و لوت و نیزسرزمین های شرقی(خراسان بزرگ) داشته است. مَقدَسی در سال ۳۷۵هـ.ق در مورد حدود قهستان می‌گوید:” سرزمین پهناوری است که هشتاد فرسنگِ سنگین در هشتاد است ولی بیشتر آن را کوهها و دشتهای خشک و بی­درخت فراگرفته است. قصبه آن قاین و شهرهایش: تون[فردوس]، جنابد[گناباد]، طبس عناب، طبس خرما، رقه، خور، خوشت، کری می­باشند.”

شهر تاریخی تون بر سر یکی از راه‌‌های پر اهمیتی واقع شده است که شهرهایی بزرگی مانند بندرعباس،کرمان، یزد

“در اسطوره‌های ایرانی، ساختن و«نای و کاریز» کاری ایزدی است و وجودهای اهریمنی چون بر جهان اهورایی و سرزمین‌های ایرانی تازش آورند، قنات‌ها(کاریزها)را ویران می‌کنند و در آنها خاک می‌انبازند. قنات اگرچه در همۀ پهنۀ جهان ایرانی وجود دارد و به دیگر سرزمین ها نیز گسترش یافته است، اما هر چه به حوزۀ مرکزی ایران نزدیک تر می شویم قنات ها فناوری پیچیده تر و عظمت و شکوه بیشتر پیدا می کنند. اگر اصطلاح تمدن کاریزی دربارۀ تمدن ایرانی به کار برده می شود به سبب رشد و پیچیدگی فناوری پیشرفته ایجاد قنات، به ویژه در این بخش از کشور کهنسال ما است.”(میرشکرایی، محمد)

شهر تاریخی تون همچون بسیاری از شهرهای فلات مرکزی ایران در حوزه‌ی قنات و قنات‌داری و تکنولوژی استحصال آب دارای تجارب ارزشمندی است. این شهر در گذشته دارای قنوات متعددی بوده است که هم در طی مسیرشان از فضای این شهر می‌گذشته‌اند یا در درون شهر ظاهر می شده‌اند و هم قنواتی که در اطراف شهر ظاهر می‌شده و اهالی به کشاورزی در کشتمان‌های آنها می‌پرداخته‌اند. این موضوع در منابع مختلف تاریخی در کتب سفرنامه‌نویسان جغرافی‌دانان بارها اشاره شده است؛ “و وضع آن چنين نهاده‌اند كه اوّل حصاري بغايت بزرگ نهاده و خندق عميق بي‌آب دارد و بازار و باغات و تودستان‌ها درگردِ خانه‌ها و غلّه‌زار در گرد باغات و در گرد غلّه‌زارها بندها بسته كه آب باران مي‌گيرند و آب بدان غلّه مي‌برند و در آن بندها خربزه بي آب زراعت مي‌كنند بغايت شیرين مي‌باشد و آبش از كاريزهاست و هوايش معتدل و حاصلش غلّه و ميوه و ابريشم باشد.” (مستوفی ،اهتمام دبیر سیاقی،۱۳۳۶).

اما شاید شاه بیتِ غزلِ قنوات در شهر تاریخی تون، مجموعه قنوات یا آب بلده باشد. بلده به معنای شهر و آب بلده همان آب شهر است. آب بلده را به تعبیری می­توان یک رود مصنوعی، جاری در دشت فردوس قلمداد کرد. این تعبیر زمانی مورد توجه قرار می­گیرد که این آب، از بهم پیوستن چندین رشته قنات و چشمه و تشکیل یک شاه­جوی بوجود می­آید. “آب بلده متشکل از ۱۵ رشته قنات و چهار دهانه چشمه است که از اعصار گذشته و زمان­های قدیم در دل کوه­های شرقی فردوس حفرگردیده است”(میداندار ۱۳۶۹، ۱۴۴). “دبی آب متغیر بوده، که حداکثر آن حدود ۳۰۰ لیتر بر ثانیه می­باشد و در طی چند سال اخیر به علت خشکسالی دبی آب آن به ۱۵۰ لیتربر ثانیه رسیده است”(پورسلطانی ۱۳۸۳، ۵).

آب بلده حدود ۳۵ کیلومتر را طی می­کند و دشت­های تشنه وباغات را سیراب و در روزگاران قبل از زلزله ۱۳۴۷بخش اعظمی از آب مصرفی شهر را تأمین می­کرده است. امروزه این آب حدود ۲۳۸۲ هکتار از زمین­های این منطقه را مشروب می­کند.

Untitled-1

فناوری تیره‌کردن آب

حرکت آب بلده در مسافت طولانی، درون جوی های خاکی که در معرض آفتاب سوزان و باد قرار دارند قاعدتاً نباید اثری از آب را به مزارع برساند. هر چقدر هم که حجم آب زیاد باشد باز هم زمین تفدیده در این مناطق کویری آب را می بلعد و یا خشکی هوا آن را بخار می‌کند. از طرفی اگر بتوان موارد ذکر شده را نادیده گرفت، تعدد زمین‌های کشاورزی در مسیر شاه‌جو که چند هزار انشعاب را از جوی‌های اصلی آن می‌گیرند را باید در نظر داشت که اگر از هر یک انشعابات یک قطره آب نَشت کند دیگر آبی به زمین‌های پایین دست نخواهد رسید!

راهکار خلاقانه‌ای که آدمی در طی سالیان دراز برای حفاظت از آب در برابر این تهدیدات کرده است گل‌آلود کردن آب است وی به صورت کاملاً هدفمند شاخه‌ای از آب شاه‌جو را گرفته و از زمین‌زارهای رسی عبور داده تا با غلظت بالایی گِل آلود شود و سپس آن را به شاه‌جو اضافه کرده و نهایتاً کل آب تیره می‌شود. این کار چند مزیت اثبات شده دارد: اول آنکه بخشی از ذرات معلق در کف و جداره های جوی‌ها ته‌نشین می‌کند و با توجه به دانه‌بندی ریزشان نفوذ‌پذیری آنها را کم‌تر می‌کند. دوم آنکه انشعابات هر یک از زمین‌ها کشاورزی را آب‌بند می کند. سومین دلیل آن‌است که ذرات معلق در آب موجب افزایش نیروی پیشروی آب در زمین‌های کشاورزی(خاکی) می‌شود و چهارمین دلیل استحکام ساقه‌ی درختان که در لبه‌های شاه‌جو کاشته شده‌اند.

آب بلده

نگاهی گذرا بر نحوه تقسیم آب بلده

شکل‌گیری و طراحی سیستم مدیریت کنونی آب بلده بر اساس مطالعات میدانی و اطلاعاتی که سینه‌به‌سینه منتقل و به ما رسیده، مربوط به دوره صفویه می‌باشد. پویایی و نگاه همه جانبه به امور مختلف مربوط به آب، کشاورزی، روابط اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جامعه از نکات در خور توجه این سیستم است که تاکنون پابرجا مانده است.

حدود ۴۰۰سال پیش، تعداد زیادی از مالکین آب بلده به سبب مرض وَبا جان خود را از دست دادند، به طوری که نزدیک به ۳۰۰۰فنجان آب بدون مالک مانده بود. شاه عباس صفوی در معیت شیخ بهاء که پیاده از اصفهان به سمت مشهد مقدس جهت زیارت می‌رفته از تون گذشته است.هنگام ورود شاه عباس، میرِتونی که شخصیتی دانشمند و فاضل است از شاه می‌خواهد که این آب را وقف چهار طبقۀ: سادات، علماء، فقراء و صلحاء نماید که شاه عباس آبها را بین همین چهار طبق وقف می‌نماید. گویند: مرحوم شیخ بهاء رحمةالله علیه در همین مسافرت آب بلده را به دو نهر مساوی تقسیم نموده به طوری که هر ۸ روز یک­بار باغات و مزارع را مشروب می­شود که این ۸ روز را یک مدار می­نامند

واحد زمانی در مدیریت سنتی بلده “فنجان” است که هر فنجان معادل ۳ دقیقه در ساعت می­باشد. آب بلده، شامل ۷۶۸۰ فنجان می­باشد، که تعداد ۴۸۰ فنجان “راه آب” یا به اصطلاح محلی “گَُمِ جُوی” از آن کسر می­گردد و ۷۲۰۰ فنجان باقی مانده به ۳۲ طاقه تقسیم می­شود و هر طاقه ۲۲۵ فنجان است، در هر ۸ شبانه­روز یک بار مالک وشارب می­توانند از این آب استفاده نمایند هر شبانه­روز به دو نهر تقسیم می­گردد و هر نهر آب در یک شبانه­روز ۴۸۰ فنجان می­شود.

آب بلده

تقویم کشاورزی در مدیریت سنتی آب بلده

مدار گردش آب بلده در طي سال زراعي در دوبخش مجزاي «وُلگار» و«زِين» متفاوت مي باشد.سال زراعي که از سوم مهر ماه هر سال شروع و تا مهرماه سال بعد ادامه مي يابد در قنات بلده به دو مقطع زماني ۳ و ۹ ماهه تقسيم مي شود.

مقطع زماني اول «ولگار» که از اول تيرماه شروع و تا سوم مهرماه ادامه مي يابد آب قنات مختص آبياري باغات بوده و مدار گردش آب بلده طي اين دوره ۱۴ شبانه روز مي باشد. لازم به ذکر است مدار گردش آب در ولگار نيز تا سال ۱۳۴۵، هشت شبانه روز بوده که به دليل توسعه باغات و نياز بيشتر به آب با موافقت مالکين مدار گردش آب از هشت به چهارده شبانه روز افزايش يافته است.

تعداد ۱۸۰۰ قطعه باغ متعلق به روستاهاي باغستان بالا،باغستان پايين، و اسلاميه در فصل تابستان(ولگار) در مدار ۱۴ شبانه روز و ميانگين ۸ بار آبگيري براي هر باغ آبياري مي شوند.

نظام مدیریت نیروی انسانی در مجموعه‌ی آب بلده

با توجه به شيوه توزيع آب که شرح آن گذشت به منظور جلوگيري از ايجاد تنش و اختلاف وجود يک سازمان منظم در زمينه توزيع آب ضروري بوده لذا از گذشته اين مهم مورد توجه قرار گرفته است. به طور کلي نظام سنتي توزيع آب تا زمان حال نيز کمابيش مورد استفاده قرار مي گيرد به شرح زير مي باشد:

 مؤلف

اين شخص از بين افراد سرشناس و معتمد انتخاب مي شود که در حکم رييس سازمان مي باشد. اين فرد که با راي مستقيم سهامداران و زارعين آب قنات بلده انتخاب مي شود هيچ سمتي به جزء مؤلفي نخواهد داشت. تامين هزينه و مخارج آبياري،پرداخت حقوق و دستمزد اعضاي سازمان،ترتيب انجام لايروبي جوي ها و کانالهاي آب و قطار و نظارت بر امور حسابداري از جمله وظايف مولف است.

 حسابدار

سازمان آبياري بلده داراي يک نفر حسابدار است که به انتخاب مؤلف و تاييد سهامداران آب قنات انتخاب مي شود.يکي از وظايف مشکل و سنگين سازمان آبياري بلده را اين پست تشکيل مي دهد.

نگهداري حساب ۷۲۰۰ فنجان آب در طي سال با توجه به پيچيدگي مالکيت آن به تفکيک هر سهامدار همچنين محاسبه هزينه هاي جاري شرکت و… کاري است سخت و وقت گير که اين مهم بر عهده حسابدار است.

کيال

امور مربوط به تقسیم آب ولگار بر عهده کيال است. اين شخص معمولا يک فرد مسن بوده از بين معتمدين و توسط مؤلف تعيين مي‌شود.

تعداد کيالها ۴ نفر است که در هر نهر آب دونفر انجام وظيفه مي نمايند. از دو نفر مذکور همواره يک نفر در حال انجام وظيفه و نفر دوم در استراحت به سر مي برد.

جويبان

در سازمان آبياري بلده ۳ نفر جويبان وظيفه حفاظت و مرمت مسيرهاي انتقال آب را در طول مدت شبانه روز عهده دار مي باشند. جويبان و کيال از طرف مؤلف سازمان تعيين شده و در تمامي ايام ولگار انجام وظيفه مي نمايند.از این سه نفر یک نفر دائم و دونفر دیگر هر ۲۴ ساعت یکبار تغییر شیفت می دهند.

يکي از جويبانها با وسيله نقليه که ممکن است موتور سيکلت يا دوچرخه باشد در مسير جوي آب حرکت کرده و خرابيهاي احتمالي را تعمير مي نمايد.

دوجويبان ديگر هر کدام در مسير يک نهر آب حرکت کرده و با بازو بسته کردن محل انشعاب آب به باغات که در اصطلاح محلي به آن برق(BARGH) مي گويند آبياري باغات را عملي مي سازند.

تيره گر

با توجه به مسافت نسبتا طولاني مظهر قنوات بلده تا محل مصرف (حدود ۳۰ کيلومتر) و به منظور جلوگيري از نفوذ بيشتر و تبخير زياد آب،آب را گل آلود مي کنند. تيره گر به کسي اطلاق مي شود که اين وظيفه را که در اصطلاح محلي«گلوک» (GELOK) خوانده مي شود بر عهده دارند.

تيره گرها بين دو تا سه نفر مي باشند، دستمزد تيره گرها توسط سازمان بلده پرداخت مي شود و اين افراد به صورت نوبتي انجام وظيفه مي نمايند.علاوه بر دستمزد هزينه هاي خوراک اين افراد نيز بر عهده سازمان بلده است.

سالار

سالارها در زين وظیفه تقسیم آب بین کشاورزان را برعهده دارند که شامل يک سالار و دو برسالار مي شود که وظيفه آنها رساندن آب به مزارع کشاورزي است. هر برسالار عهده دار اداره یک شبانه روز آب بوده و خود سالار بر کار دو برسالار نظارت دارد.

خلق مناظر فرهنگی و باغ‌شهرها

یکی ازجاذبه‌های اصلی آب بلده خلق مناظر زیبا و دلنشینی است که آدمی به مدد آب، درخت و محیط ایجاد کرده است. با توجه به جهت جریان آب (شرق به غرب) و قرارگیری شهر تاریخی تون در غرب دشت، در طول تاریخ چهار آبادی در دوطرف شاه‌جوی بلده تا رسیدن به شهر تاریخی شکل گرفته؛ باغستان علیاء، باغستان سفلی، بهشت‌آباد و مقصودآباد(باغ‌شهراسلامیه از به‌هم پیوستن دو آبادی مذکور در دوران معاصر شکل گرفته است).

همانطور که اشاره شد تعداد ۱۸۰۰ قطعه باغ متعلق به روستاهاي باغستان بالا،باغستان پايين، و و اسلاميه توسط این آب، آبياري مي شوند.

دوطرف شاه‌جوی آب بلده در قدیم تا خود شهر تاریخی فردوس به فاصله در حدود ۲۰ کیلومتر مُشجّر و درختکاری بوده که از آن میزان مسافت، امروزه حدود ۹کیلومتر به صورت پیوسته در محدوده دو باغستان و چند کیلومتر هم در محدوده‌ی شهر اسلامیه مشجّر باقی مانده است.

آبادی های مذکور همه باغ‌های هستند که اکثراً با آب بلده مشروب می‌شوند و منظر بسیار زیبایی را خلق کرده‌اند. از طرفی با توجه به اینکه فرم شکل گیری و گسترش این آبادی‌ها متأثر از جهت جریان آب بلده به صورت خطی است. مناظری با پرسپکتیویته‌های یک نقطه ‌ای پُر ژرفای را ایجاد کرده که از شاخصه‌های منظر زیبای این محدوده‌ها است

هزينه هاي خوراک روزانه که اين افراد توسط شرکت آبياري بلده تامين مي شود که برای هر نفر: پنج سير (۲۵۰گرم) گوشت، يک من(۲ کيلوگرم) نان،۱۰ سير(۵۰۰ گرم) ماست است. علاوه بر هزينه هاي فوق الذکر،دستمزد اين افراد نيز از طريق شرکت مياه بلده پرداخت مي شود.