آثار تاریخی شهر تون

نقشه شهر تون

محله های تاریخی

تا قبل از سال ۱۳۴۷ ، شهر فردوس از واحدهای اجتماعی نسبتاً کاملی تشکیل   می شد و هر کدام از این واحدها در واقع محله هایی بودند که اختصاص به گروه خاصی از مردم داشتند و نقش ویژه ای در گذشته شهر ایفا می کردند این پنج محله مشهور به نامهای «محله سادات، میدان، تالار، عنبری و سردشت» بوده است.

محلات شهر (قبل از زلزله شهريور ماه ۱۳۴۷)

در شهر فردوس از زمان قديم پنج محله به نامهاي سادات، عنبري، ميدان، تالار و سردشت وجود داشته است.

محله ميدان:  در قسمت جنوبي خيابان پهلوي (فرهنگ) قرار داشته و از شمال به محله تالار و از شرق به محله عنبري و از مغرب به محله سادات محدود بوده است. اين محله از قديمي‌ترين و اصلي‌ترين محله‌هاي شهر بوده است. مسجد جامع شهر كه تنها اثر تاريخي قابل توجه شهر بوده است و بازار شهر در قلب همين محله قرار داشته است. چند مسجد ديگر و يك حسينيه بزرگ و يك مدرسه و كتابخانه كوچك آن در آن محله وجود داشته است به علت واقع بودن بازار قديمي شهر در اين محل و انتقال مراكز اداري و تجاري به خيابان پهلوي (فرهنگ) كه در مرز شمالي اين محله قرار داشته تعداد خانوارهاي كسبه و پيشه‌وران در اين محله بيش از ساير محله‌ها بوده است و حدود ۳/۱۸ درصد از كل خانواده‌هاي شهري در اين محله زندگي مي‌كردند.

 محله تالار در شمال محله ميدان قرار داشته و در گذشته نسبت به آن محله داراي تقارن بوده و هر دو برابر ارگ شهر گسترش يافته بودند. اين محله نيز از محله‌هاي قديمي شهر بوده است. خيابان پهلوي (فرهنگ) مرز اين محله با محله ميدان، و خيابان فردوس مرز آن با محله سردشت بوده است. ۷/۲۰ درصد از ساكنان شهر در اين محله زندگي مي‌كردند.

محله عنبري  اين محله در جنوب محله ميدان و بازار شهر گسترش داشته است. و در گذشته طبقه بالاي شهر در آن سكونت داشتند. ۲۰ درصد از خانوادهاي شهر در اين محله زندگي مي‌كردند. محلخ عنبري از مغرب به محله ميدان و از شمال به محله تالار و از جنوب و مشرق به زمينهاي زراعتي محدود بوده است.

محله سردشت:  در شمال غربي شهر واقع بوده است. محله تالار در مشرق آن قرار داشته و چنان كه گفتيم خيابان فردوس مرز اين دو محله بوده است. جمعيت اين محله نسبتاً كمتر از ساير محله‌ها بوده و اكثر اهالي آن به كار زراعت و نخ‌ريسي و قالي‌بافي اشتغال داشته‌اند. حدود ۱۵ درصد خانوارهاي شهر در اين محله به سر مي‌برند.

محله سادات:  اين محله در جنوب غربي شهر و قرينه محله سردشت واقع بوده است. اهالي آن در گذشته اغلب از سادات بوده و بيشتر به زراعت و مالداري اشتغال داشته‌اند. جمعيت اين محله بيش از محله‌هاي ديگر بوده است و حدود ۲۶ درصد خانوارهاي شهر در آن جا زندگي مي‌كردند.

توسعه شهر قبل از ۱۳۴۷ بيشتر در جهت شرقي به سمت باغستان و در مسير مظهر قناتها بوده است. مرز اين توسعه خيابان خراسان بوده است. و بيشتر طبقه اعيان و كارمندان از محله‌هاي خود به قسمت شرق شهر نقل‌مكان كرده و در دو سوي خيابان سعدآباد خانه‌هايي ساخته بودند.

بعد از زلزله ۱۳۴۷ و ويرانيهايي كه به بار آورد تا فاصله سال ۱۳۵۰ حدود ۱۵۶۴ واحد مسكوني اعم از خانه و مغازه و ساختمانهاي دولتي و اردوگاههاي سكونت جمعي و زاغه و كپر و چادر در شرق و شمال شرق شهر ساخته شد كه نسبت به واحدهاي مسكوني قبل از زلزله خيلي كمتر بوده است. در اين مدت شهر از نظر توسعه و گسترش سير نزولي داشته و از وسعت آن كاسته شده است.

مساجد تاریخی

۱-مسجد جامع

  • قدمت :خوارزمشاهیان
  • شماره ثبت:۱۲۲۲
  • تاریخ ثبت:۱۳۵۴/۹/۲۳
  • نشانی :شهرستان فردوس ،بخش مرکزی،جنوب شرق محوطه باستانی تون

۲-مسجد سیدی

  • قدمت :تیموری
  • شماره ثبت:۱۱۹۶۶
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۴/۴/۵
  • نشانی :شهرستان فردوس ،بخش مرکزی، جنوب غربی کمر بندی فردوس بشرویه، میدان موسی بن جعفر به طرف میدان گلشن
  • مالکیت:دولتی (اوقاف)

۳-مسجد کوشک

  • قدمت :تیموری
  • شماره ثبت:۱۱۹۹۲
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۴/۴/۵
  • نشانی :شهرستان فردوس ،بخش مرکزی، جنوب غربی کمر بندی فردوس بشرویه، میدان موسی بن جعفر به طرف میدان گلشن
  • مالکیت:دولتی (اوقاف)

مدارس تاریخی

۱-مدرسه علیا

  • قدمت :قرن ۱۰ هجری قمری
  • شماره ثبت:۱۳۲۱
  • تاریخ ثبت:۱۳۵۵/۱۱/۱۴
  • نشانی :شهرستان فردوس ،بخش مرکزی، جنوب شرق فردوس ،محوطه باستانی تون

۲-مدرسه حبیبیه

  • قدمت :صفویه
  • شماره ثبت:۱۱۹۹۵
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۴/۴/۵
  • نشانی :شهرستان فردوس-بخش مرکزی -بین میدان صاحب الزمان و میدان گلش- ضلع جنوب خیابان فرهنگ
  • مالکیت:دولتی (اوقاف)

امامزادگان سلطان محمد و سلطان ابراهیم

  • قدمت :صفوی-معاصر
  • شماره ثبت:۲۰۵۶۹
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۶/۱۰/۲۶
  • نشانی :شهرستان فردوس ،خ فرهنگ،در فاصله چند متری جنوب مسجد جامع
  • مالکیت:دولتی (اوقاف)

خانه های تاریخی

۱-خانه آزادی

  • قدمت :اوایل قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۷۴۱۴
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۱۲/۶
  • نشانی :شهرستان فردوس، محله سردشت،خیابان رسالت ،کوچۀ دهم

۲-خانه افراشته

  • قدمت :اواخر صفویه
  • شماره ثبت:۱۶۳۴۷
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۸/۲۴
  • نشانی :جنوب غربی شهر فردوس،خ رسالت،شهر تون متروک ،محلۀ سردشت
  • مالکیت:دولتی (میراث)

۳-خانه بدیعی

  • قدمت :اوایل قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۷۴۲۰
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۱۲/۶
  • نشانی :جنوب غربی شهر فردوس- محلۀ سردشت
  • مالکیت:خصوصی (آقای بدیعی)

۴-خانه حسن عطایی(سهرابی)

  • قدمت :اوایل قاجاریه
  • شماره ثبت:۲۱۲۴۵
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۶/۱۱/۲۴
  • نشانی :دهستان باغستان، روستای بیدسکان، مجاور استخر مرکز روستا
  • مالکیت:خصوصی

۵-خانه راهی

  • قدمت :اوایل قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۶۶۶۰
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۱۰/۳
  • نشانی :شهرستان فردوس،بخش مرکزی،جنوب غربی فردوس،شهر تون متروک،محلۀ سردشت
  • مالکیت:دولتی (میراث)

۶-خانه رسایی ها

  • قدمت : قاجاریه
  • شماره ثبت:۲۹۳۲۸
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۸/۱۱/۱۳
  • نشانی :فردوس ،بخش مرکزی ،شهر تون ،محله میدان ،کنار بازار قدیمی
  • مالکیت:خصوصی

۷-خانه صدرالسادات (۱)

  • قدمت : اوایل قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۷۸۷۵
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۱۲/۱۴
  • نشانی :جنوب غربی شهر فردوس،خ رسالت ، کوچه دهم،شهرک تون متروکه
  • مالکیت:دولتی(اوقاف)

۸-خانه صدرالسادات (۲)

  • قدمت : اوایل قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۷۴۱۹
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۱۲/۶
  • نشانی :جنوب غربی شهر فردوس، محلۀ سردشت
  • مالکیت:خصوصی (آقای صدرالسادات)

۹-خانه طبسی

  • قدمت : اوایل قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۷۴۲۱
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۱۲/۶
  • نشانی :جنوب غربی شهر فردوس، محلۀ سردشت
  • مالکیت:خصوصی (آقای طبسی)

۱۰-خانه کباری

  • قدمت : قاجار
  • شماره ثبت:۱۷۴۱۵
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۱۲/۶
  • نشانی :جنوب غربی شهر فردوس،خیابان رسالت،محلۀ سردشت،کوچۀ دهم
  • مالکیت:دولتی(میراث)

۱۱-خانه مجدالاشراف

  • قدمت : اوایل قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۷۴۳۰
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۱۲/۶
  • نشانی :جنوب غربی شهر فردوس،خیابان رسالت،محلۀ سردشت
  • مالکیت:خصوصی (آقای صبا)

۱۲-خانه معزی

  • قدمت :  قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۷۸۷۸
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۱۲/۱۴
  • نشانی :شهر فردوس، شهر تون ، خیابان  رسالت، کوچه دهم،محله سردشت
  • مالکیت:دولتی (میراث)

۱۳-خانه مقدم

  • قدمت :  اویل قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۶۱۷۸
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۶/۲۰
  • نشانی :شهر فردوس، شهر تون متروک،محله سردشت
  • مالکیت:خصوصی (آقای مقدم)

حمام های تاریخی

۱-حمام جهانیار

  • قدمت :  صفویه
  • شماره ثبت:۱۱۹۹۴
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۴/۴/۵
  • نشانی :شهرستان فردوس، بخش مرکزی،حاشیه شمالی کمر بندی فردوس بشرویه، میدان موسی بن جعفر به طرف میدان گلشن
  • مالکیت:دولتی (اوقاف)

۲-حمام خیروز

  • قدمت :  صفویه
  • شماره ثبت:۱۱۹۸۹
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۴/۴/۵
  • نشانی :شهرستان فردوس- بین میدان صاحب الزمان و گلشن- ضلع جنوبی خیابان فرهنگ- خیابان منتهی به امام زاده محمد
  • مالکیت:دولتی (اوقاف)

۳-حمام سردشت

  • قدمت :  صفویه
  • شماره ثبت:۲۹۹۴۵
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۹/۹/۹
  • نشانی :شهر فردوس – خيابان رسالت – پشت كارخانه ماكاراني پدرام

۴-حمام کوشک

  • قدمت :  صفویه
  • شماره ثبت:۱۱۹۹۰
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۴/۴/۵
  • نشانی :شهرستان فردوس- بخش مرکزی- ۵۰ متری حاشیه جنوبی کمر بندی فردوس بشرویه- میدان موسی بن جعفر به طرف میدان گلشن
  • مالکیت :دولتی(اوقاف)

آب انبارهای تاریخی

۱-آب انبار استاد عبدالله

  • قدمت :  صفویه
  • شماره ثبت:۱۹۱۱۰
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۶/۳/۶
  • نشانی :جنوب شهر فردوس- میدان موسی بن جعفر- خیابان شهداء- حد فاصل بین دو محله عنبری و میدان
  • مالکیت :دولتی(اوقاف)

۲-آب انبار امامزاده

  • قدمت :  صفویه
  • شماره ثبت:۲۰۵۷۵
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۶/۱۰/۲۶
  • نشانی :دهستان برون-روستای سرند- جنب امام زاده سرند

۳-آب انبار بازار

  • قدمت :  صفویه
  • شماره ثبت:۱۵۸۷۱
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۵/۲۴
  • نشانی :جنوب شهر فردوس خیابان فرهنگ روبروی امام زاده
  • مالکیت :دولتی(اوقاف)

۴-آب انبار جوگی

  • قدمت :  قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۷۸۷۹
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۱۲/۱۴
  • نشانی :جنوب شهر فردوس- محله میدان -حاشیه کمر بندی مشهد- طبس
  • مالکیت :دولتی(اوقاف)

۵-آب انبار حسينيگي

  • قدمت :  قاجاریه
  • شماره ثبت:۲۸۱۲۲
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۸/۹/۱
  • نشانی : شهر فردوس-محله سردشت – روبروي خانه طبسي

۶-آب انبار سادات

  • قدمت :  قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۹۱۰۵
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۶/۳/۹
  • نشانی :شهرستان فردوس- شهر تون- محله سادات- خیابان فرهنگ- پشت مسجد جامع
  • مالکیت :دولتی(اوقاف)

۷-آب انبار سردشت

  • قدمت :  اواخر صفویه
  • شماره ثبت:۱۹۱۹۷
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۶/۳/۴
  • نشانی :شهر فردوس- شهر تون متروک- محله سردشت
  • مالکیت :دولتی(اوقاف)

۸-آب انبار قاسم

  • قدمت :  قاجار
  • شماره ثبت:۱۹۱۰۹
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۶/۳/۵
  • نشانی :شهرستان فردوس- بخش مرکزی- جنوب فردوس- مجاور جاده کمر بندی مشهد- طبس
  • مالکیت :دولتی(اوقاف)

۹-آب انبار قلعه

  • قدمت :اوایل  قاجاریه
  • شماره ثبت:۱۵۸۷۲
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۵/۵/۲۴
  • نشانی :جنوب شهر فردوس انتهای خ رسالت روبروی شرکت گاز
  • مالکیت :دولتی(اوقاف)

حوض انبارهای تاریخی

۱-حوض انبار خوجه

  • قدمت : قاجاریه
  • شماره ثبت:۲۸۱۲۱
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۸/۹/۱
  • نشانی : شهر فردوس مركز محله سردشت

۲-حوض انبار سرخ كوه

  • قدمت : قاجاریه
  • شماره ثبت:۲۸۱۲۹
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۸/۹/۱
  • نشانی : شهر فردوس ۳۰۰ متری غرب محله سردشت

۳-حوض و انبار سیدی

  • قدمت : ۸۹۰ هجری قمری
  • شماره ثبت:۱۱۹۹۱
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۴/۴/۵
  • نشانی : شهرستان فردوس- بخش مرکزی- جاده کمر بندی فردوس بشرویه- میدان موسی بن جعفر به طرف میدان گلشن
  • مالکیت:دولتی (اوقاف)

مقبره های تاریخی

۱-مقبره ميرزاها

  • قدمت : قرون ۷و۸ هجری قمری
  • شماره ثبت:۲۸۱۳۰
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۸/۹/۱
  • نشانی : شهرستان فردوس- بخش مرکزی-جنب ميدان گلشن

۲-مقبره میر تونی

  • قدمت : صفویه
  • شماره ثبت:۱۱۹۹۳
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۴/۴/۵
  • نشانی : شهرستان فردوس-میدان صاحب الزمان و میدان گلش- ضلع جنوب خیابان فرهنگ جنوب مدرسه حبیبیه
  • مالکیت:دولتی(اوقاف)

قنات بلده

  • قدمت : صدر اسلام
  • شماره ثبت:۳۰۱۶۱
  • تاریخ ثبت:۱۳۹۰/۳/۲۴
  • نشانی : شهرستان فردوس-بخش مرکزی-دهستان باغستان عليا – خيابان سر تخت

بقایای معماری سرخ کوه

  • قدمت : صفویه
  • شماره ثبت:۳۰۳۴۲
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۹/۱۱/۱۷
  • نشانی : شهرستان فردوس-بافت تاریخی شهر تون – غرب محله سردشت

تپه چنجه

  • قدمت : قرون متاخر اسلامی
  • شماره ثبت:۲۹۳۲۶
  • تاریخ ثبت:۱۳۸۸/۱۱/۱۳
  • نشانی : شهرستان فردوس-ضلع جنوبی شهر تاریخی تون