قنوات بلده

نبوغ بشری در مدیریت آب، در راه جهانی شدن

درمنطقه نیمه خشکی مانند فردوس آب تنها منشاء احداث سکونتگاه به شمار می رود. قطعا شکل گیری، توسعـه و ماندگاری شهـرفردوس و روستاهای مهمی مانند باغستـان و … که دارای قدمـت تاریخی قابل توجه

می­باشند وابسته به منابع آب بلده بوده لذا تاریخ شهر فردوس با تاریخ قنوات بلده عجین شده است.قنوات بلده در بین قناتهای شاخص از نظر قدمت جزء قدیمی ترین قنوات محسوب شده به طوری که قدمت آن به بیش از دوهزار سال می رسد. شناسایی سفالهای تپه سرتخت در شرق روستای باغستان که نشان از قدمت سکونت در این منطقه است، سابقه تاریخی این منطقه را به بیش از ۷۵۰۰ سال می رساند.

مجموعه قنوات بلده در شهر تاریخی فردوس(تون)، نشانی از نبوغ و خلاقیت بشری است که در طول زمان و از اعصار گذشته تاکنون توسط آدمیانی که آن را خلق کرده و در طول زمان حفظ و نگهداریش کرده‌اند و طبیعتاٌ بر غنای فرهنگی و تکنولوژیکی آن افزوده‌اند، اثری درخور توجه و با اهمیت محسوب می‌شود.

مجموعه قنوات بلده درحال حاضر مشتمل بر ۱۵ رشته قنات و دو دهنه چشمه است که آب استحصال شده از هریک از این سازه‌های آبی به شاهجویی می‌ریزد و نهایتاً حجم آبی قابل توجه را، برای کشاورزی در دشت فردوس(تون) مهیا می‌کند. شاهجوی مذکور طول تقریبی ۳۵ کیلومتر را در این دشت طی می‌کند تا زمین‌های تفتیده را سیراب کند. برای کم کردن میزان جذب و هدر رفت آب، در طول مسیر شاهجو آب را گِل‌آلود می‌کنند. تکنولوژی گِل‌آلود کردن آب نیز ناشی از نبوغ بشری این مردمان است.

نظام مدیریت سنتی آب بلده سیستمی بسیار پیچیده دارد، همه چیز تعریف شده و برای همه‌ی مسائل راهکاری اندیشیده شده است. حجم آب زیاد موجب شده تا آب استحصال شده را به دو جو تقسیم کنند و برای هر جو نگهبانی که به صورت تمام وقت با احتساب دستمزد و مخارج خورد و خوراک و حتی امروزه پرداخت هزینه‌های بیمه‌ی عمر، مشغول به فعالیت با عنوان کیّال و جویبان، شوند.

شاید به جرأت بتوان گفت بخش اعظمی از فعالیت های فرهنگی، معنوی و مذهبی در شهر تاریخی فردوس(تون) وابسته به مجموعه قنوات بلده بوده است تا جایی که مردمان خیّر این شهر در طول تاریخ ارزشمندترین ثروت خود که حق‌آبه از این آب عظیم بوده را وقف فعالیت‌های مذکور می‌کرده‌اند تا همواره در زمان جاری باشند. لازم بهیادآوری است که بالغ بر نیمی از کل ۷۲۰۰ فنجان این آب، وقف بر مسائل فرهنگی-معنوی است. این ثروت موجب رونق، گسترش و ترویج فرهنگ غنی اسلامی شده و حتی پایداری کالبدی بسیاری از تکیه‌ها و مساجد شهر را مُتضمّن بوده است.

تمامی این این دست‌آوردهای بشری موجب شده تا سازمان میراث‎‌فرهنگی صنایع دستی و گردشگری این اثر فاخر را به عنوان یکی از کاندیدهای پرونده‌ ثبت جهانی قنوات ایران به سازمان جهانی یونسکو برای درج در حافظه‌تاریخی بشری، معرفی کند.

معیارهای فرهنگی ثبت جهانی قنوات بلده

  • نشان دهنده یک شاهکار از نبوغ و خلاقیت انسانی باشد.
  • نشان دهنده تبادل ارزش‌های بشری در یک بازه زمانی در یک منطقه فرهنگی از لحاظ پیشرفت در معماری یا فناوری، برنامه‌ریزی شهری یا طراحی چشم‌انداز باشد.
  •  گواهی بی‌همتا یا دست‌کم استثنایی بر یک سنت فرهنگی یا تمدن زنده یا از میان رفته باشد.
  • نمونه برجسته‌ای از تعامل بین انسان و محیط زیست و یا نماینده یک فرهنگ باشد.

امروز همه مردمان این سرزمین به سرنوشت قنوات بلده فردوس، به عنوان سندی بر نبوغ بشری در مدیریت و استفاده از آب، فکر می کنند بنابراین تلاش برای شناساندن این میراث کهن و این دست‌آوردهای بشری موجب شده تا سازمان میراث‎‌فرهنگی صنایع دستی و گردشگری این اثر فاخر را به عنوان یکی از کاندیدهای پرونده‌ ثبت جهانی قنوات ایران به سازمان جهانی یونسکو برای درج در حافظه‌تاریخی بشری، معرفی کند.

اکنون بر ماست که این میراث زندگی بخش که زندگی اجدادمان را پای آن گذاشته ایم ارج نهیم و تمام تلاشمان را در جهت ثبت جهانی آن به کار بندیم تا زحمات آنان به بار نشیند و و ثبت جهانی آن افتخاری باشد در جهت رشد و شکوفایی اقتصاد گردشگری و اعتلای فرهنگی منطقه و کشور.