شهرستان فردوس

فردوس...تون

شهر فردوس مركز شهرستان فردوس، در۵۸درجه و۱۰دقيقه طول و۳۴درجه عرض جغرافيايي و ارتفاع ۱۲۷۵ متر از سطح دريا در فاصله ۳۴۰ كيلومتري مشهد، و در فاصله ۲۰۰ کیلومتری مر کز استان خراسان جنوبی ، بیرجند ، قراردارد.

شهرستان فردوس در مسير ارتباطی ۶ استان مركزي و جنوبي : استانهای یزد ، کرمان،اصفهان، بوشهر،هرمزگان و فارسبه استان خراسان رضوی و استانهاي شمالي از جمله شهر مقدس مشهد همواره از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده که قرار گرفتن در مسیر ترانزیت کالا به کشورهای آسیای میانه ،موقعیت و جایگاه این شهرستان را به جایگاهی ویژه و منحصر به فرد در سطح منطقه تبدیل نموده است.

راههای متصل شده به شهر فردوس به گونه ایست که از سمت جنوب مسافران و زائران پس از پیمودن یک مسافت ۲۰۰ کیلومتری در کویر خشک وسوزان به فردوس رسیده که همین امر و همچنین روحیه میهمان نوازی و فرهنگ بالای مردم این دارالمومنین سبب شده تا مسافران ، گردشگران و زائرانی که به مقصد مشهد مقدس از سمت استانهای یاد شده تردد می کند، شهر فردوس را برای استراحت و اسکان موقت و یا اقامت و اسکان شبانه برگزینند.

پيشينة تاريخي شهر فردوس

تون قديم و فردوس كنوني از شهرهاي بسيار كهن خراسان بزرگ است كه در حاشيه كوير نمك از قديم الايام يكي از بارانداز هاي مهم شرق به غرب ايران محسوب مي شده است.

دلايل و شواهد تاريخي نشان مي دهد كه «تون» در گذشته هاي دور اهميت و اعتبار تاريخي و جمعيتي داشته و بويژه تا دوران اقتدار اسماعيليه و حتي سده هاي پس از آن، به ولايت قهستان تعلق داشته و دركنار قاين يكي از دو شهر مهم آن ولايت بوده است و در دوره هاي اخير كه اين شهر اهميت پيشين خود را از دست داده بود با طبس بر روي هم منطقه واحدي را تشكيل داده و عبارت «تون و طبس» جاي «تون و قاين» را گرفته بود.

ظاهراً نخستین و قدیمی ترین کتابی که به تصریح از تون به عنوان شهری در ناحیه کویر یاد کرده، اشکال العالم جیهانی است متعلق به نیمه سده چهارم هجری. در این کتاب ضمن برشمردن نواحی بیابانی و کویر میگوید: «ازجاهایی که برکنار این بیابان است . . . از جانب خراسان، قهستان و تون و طبس و کریت و قاین».

آن چه مسلم است،«تون» از همان اوايل اسلام از شهرهاي مهم منطقه بوده و جايگاه اقتصادي و اجتماعي خاصي داشته است تا اينكه در سال ۱۳۰۸ با تصويب هيأت دولت وقت از «تون» به «فردوس» تغيير نام داد.شهر تون (فردوس) در زلزله یازدهم شهریور سال۱۳۴۷ به شدت ویران گردید و جزء تعداد معدودی آثار و ابنیه تاریخی با ارزش و خاطره ای از آن باقی نماند.

مهمترين مسائل و موضوعات مربوط به تقسيمات كشور ي شهرستان فردوس :

در تيرماه سال ۱۳۳۹ بخش طبس از اين شهرستان جدا شد و خود تبديل به شهرستان گرديد. بر اساس آخرين تقسيمات شهرستان فردوس ،بخش سرايان در تاريخ ۸۴/۵/۴ به شهرستان سرايان و در تاريخ ۸۷/۸/۲۰ بخش بشرويه به شهرستان بشرويه ارتقا يافت. لازم به ذكر است شهرستان فردوس طي مصوبه هيات وزيران مورخ ۸۵/۱۲/۱۶ از استان خراسان رضوي منتزع و به خراسان جنوبي الحاق شد.

فردوس براساس آخرين تقسيمات سياسي داراي يك بخش مركزي به مركزيت شهر اسلاميه مي باشد.اين شهرستان شامل دو مركز پر جمعيت شهرهاي فردوس و اسلاميه و داراي ۲۴۱ آبادي بوده كه از اين تعداد ۶۳ آبادي داراي سكنه مي باشند.

جمعيت شهرستان فردوس در سرشماري سال ۸۵ ،داراي ۴۰۰۲۳ نفر مي باشد.

شهرستان فردوس در دوران هشت سال دفاع مقدس ۱۹۴ شهيد و ۴۷۴ آزاده و جانياز را تقديم نظام مقدس جمهوري اسلامي نموده است.

ميراث فرهنگي

شهرستان فردوس با توجه به پيشينه تاريخي غني خود داراي آثار و ابنيه تاريخي متعددي است كه به استناد كتيبه هاي تاريخي آن قديمي ترين آثار را در خود جاي داده است . محوطه هاي تاريخي و باستاني كه تا به حال در محدوده شهرستان شناسايي شده است به استناد كاوش هاي باستانشناسي انجام شده از هزاره اول قبل از ميلاد( محوطه سرتخت باغستان ) تا دوره اسلامي ( محوطه شهر تون )را در بر مي گيرد.

پيشينه تاريـخي

نشانه‌هاي استقرار در سمت جنوب تپه چنچه شهر فردوس حكايت از سابقه‌اي چهار هزار ساله يعني، دوران مفرغ دارد. همچنين از محوطه‌ سرتخت باغستان نيز به عنوان سايتي نوسنگي مي‌توان نام برد.

شهر تاریخی تون از جمله شهرهای اوایل دوره اسلامی در سرزمین خراسان بزرگ محسوب می‌شده است که از بافت شهری برخوردار و دارای کهندژ، شارستان و حصار و بارو بوده است. مساجد جامع و کوشک از جمله قدیمیترین آثار شهر تون هستند. مسجد کوشک با داشتن طاق‌های گهواره ای عظیم و نیم ستون‌هایی که به زیر دیوارهای مرمت شده سال‌هاي بعد رفته، با مساجد صدر اسلام مانند تاریخانه دامغان قابل مقایسه است. این بنای خشتی که در خود کتیبه‌ای از سال ۵۵۴ هـ. ش را جای داده قدیمیترین کتیبه تاریخی باقیمانده در شهر تاریخی تون را داراست. اولین کتاب تاریخی که در آن نام تون آمده (اشکال العالم) جیهانی است که متعلق به سده چهارم هجری است که تون را از جمله شهرهای واقع در ولایت قهستان ذکر می‌کند. مقدسي در كتاب احسن التقاسيم در مورد تون مي‌گويد: «آباد و پرجمعيت است. مردم جولاهه(بافنده) و پشم كار هستند. دانشمندان بزرگ نيز دارد. دژي دارد جامعش درميان است. از كاريز كه در جامع ظاهر مي‌شود مردم شهر مي‌آشامند.»؛ همچنين ناصرخسرو (۴۴۴ هـ.ق) در سفرنامه خود اينگونه به توصيف تون پرداخته است: «شهر تون شهري بزرگ بوده است. اما در آن وقت كه من ديدم اغلب خراب بود. آب روان و كاريز دارد. بر جانب شرق باغ‌هاي بسيار بود و حصاري محكم داشتند. گفتند در اين شهر چهارصد كارگاه بوده است كه زيلو بافتندي و در شهر درخت پسته بسيار بود.»

آنچه مسلم است، تون از همان اوایل اسلام از شهرهای مهم منطقه بوده و جایگاه اقتصادی و اجتماعی خاصی داشته است. در سال ۱۳۰۸ خورشیدی با تصویب هیأت دولت وقت از تون به فردوس تغییر نام می دهد. شهر تـون (فردوس) در زلزله سال ۱۳۴۷ خورشیدی به شدت ویران گردید و جز تعداد معدودی آثار و ابنیه تاریخی با ارزش و خاطره ای از آن چیزی دیگر باقی نماند.اثار شناسايي شده شهرستان ۱۳۵ اثر مي باشد كه ۷۲ اثر آن به ثبت آثار ملي رسيده است و در اين ميان قديمي ترين بنا هاي سطح استان ؛ مدرسه ( مدرسه حبيبيه ۹۱۱ ه.ق) مسجد( مسجد كوشك ۵۵۴ ه.ق) حوض انبار( حوض انبار سيدي ۸۹۷ ه.ق) در شهرستان فردوس قرار دارد . همچنين شاخص ترين بقعه تاريخي استان ، بناي امامزادگان فردوس متعلق به قرن ۸ ه. ق ، نيز در اين ميان وجود دارد

در مورد قلاع تاريخي شهرستان نيز ۳ قلعه تاريخي به نامهاي قلعه كوه و قلعه حسن آباد متعلق به دوره اسماعيليه و قلعه بيدسكان متعلق به دوره قاجار وجود دارد.گسترده ترين محوطه تاريخي استان با مساحت تقريبي ۱۰۰ هكتار با نام محوطه تاريخي شهر تون كه پيشينه تاريخي آن از صدر اسلام تا كنون بر اهميت و ارزش مقوله ميراث فرهنگي شهرستان مي افزايد .

محوطه هاي تعيين حريم شده توسط سازمان ميراث فرهنگي ، صنايع دستي و گردشگري در شهرستان فردوس شامل ۳ محوطه تاريخي باستاني ، شهر تون از صدر اسلام تاكنون، محوطه تپه چنجه با قدمت قرن ۷ و ۸ ه. ق و محوطه تپه سر تخت باغستان با قدمت هزاره اول قبل از ميلاد مي شود. .همچنين تعداد ۵ محوطه شناسايي شده تاريخي در سطح شهرستان وجود دارد كه تعيين حريم آن در دستور كار سازمان قرار گرفته است .در خصوص بافت هاي تاريخي ، شهرستان فردوس داراي ۲ بافت تاريخي ارزشمند است كه شامل بافت محله تاريخي سردشت و بافت تاريخي روستاي بيدسكان مي شود.

گردشگري

عبور بيش از ۹ ميليون نفر زائر و مسافر در طول سال جايگاه اين شهرستان را به جايگاه ويژه در بحث جذب گردشگر تبديل نموده است.بيشترين امار تردد و اسكان مسافر مربوط به ايام پيك سفر يعني تعطيلات نوروزو تعطيلات تابستاني مي باشد. در نوروز ۹۲ بر اساس آمار رسمي بيش از (۲۵۰۰۰۰۰) نفر گردشگر و زائر از شهرستان فردوس عبور كرده اند كه از اين ميزان بيش از۴۷۶۰۰۰ نفر در شهرستان اسكان داشته اند.

وجود ۲ منطقه نمونه گردشگري از ۹ منطقه نمونه گردشگري استان در شهرستان فردوس ،شامل (مناطق نمونه گردشگري تون) و (باغستان و آبگرم) ( مصوبات سفر اول و دوم رياست محترم جمهوري به شهرستان ) اهميت و قابليت شهرستان را در حوزه گردشگري نشان مي دهد

علاوه بر ۲ منطقه مصوب ، شهرستان فردوس داراي مناطق طبيعي و زيست محيطي بكر و ارزشمندي مانند روستاي بيدسكان، دره ظهر، دره خرو، روستاي مهويد،روستاي افغو ، غار سنگ سوراخ ، منطقه حفاظت شده مظفريه و رباط شور مي باشد كه قابليت هاي زيادي در زمينه سرمايه گذاري و جذب توريست دارد.

شهر اسلاميه

اسلاميه‌، شهرى است در بخش مرکزي شهرستان فردوس (استان خراسان جنوبي‌). جمعيت اين شهر در سال ۱۳۸۵ شمسي‌، ۵,۲۴۷ نفر بوده است.
موقعيت
شهر اسلاميه، در ۳۴ درجه و ۲ دقيقه عرض جغرافيايي شمالي و ۵۸ درجه و ۱۳ دقيقه طول شرقى و در ارتفاع ۱۳۳۰ متري از سطح دريا قرار گرفته است. اين شهر در ۵ كيلومتري شمال شرقي شهر فردوس و در مسير جاده فردوس-مشهد واقع است.

نام‌گذاري
پيش از پايه‌گذاري اين شهر، «باغو» (که در لهجه محلي، معادل باغان است که همان باغ‌ها معنا مي‌دهد) معرف اين محدوده بوده‌است. دليل اين نام‌گذاري اين بود که در گذشته باغ‌هاي مردم فردوس در اين محل قرار داشته و در واقع محل اقامت تابستاني اکثر آنها نيز همين باغ‌ها بوده است. لذا مردم فردوس نام «باغو» (باغها) را در برابر «شهر» (که همان فردوس و محل اصلي زندگي آنان مي‌باشد) استفاده مي‌کرده‌اند. نام« باغو» به مرور از رواج افتاد و در حال حاضر به جز عده معدودي (که اکثراً معمرين فردوسي هستند) ديگر از اين نام استفاده نمي‌شود. نام «اسلاميه» در بعضي از نقشه‌هايي که پيش از زلزله سال ۱۳۴۷ از منطقه تهيه شده بود، مندرج است. اين نام بر خياباني که امروزه کمتر مورد استفاده است، نهاده شده بود.
پيشينه
اسلاميه در سال ۱۳۲۹ شمسى‌ که روستايى بيش نبود، تنها داراي ۲۲۱ نفر سکنه بود. اين شهر تا پيش از زلزله سال ۱۳۴۷، به صورت دو آبادى مقصودآباد و بهشت‌آباد از ييلاقات فردوس به شمار مى‌رفت و جمعيت ساكن ثابت چنداني نداشت. پس از زلزله که با تخريب کامل فردوس همراه بود، يکى از علما و روحانيون بزرگ خراسان، مرحوم دانش سخنور که در آن زمان در فردوس از محبوبيت بالايي برخوردار بود، مردم فردوس را ترغيب به مهاجرت به اين منطقه و ساخت شهر جديد فردوس در محل فعلي اسلاميه نمود. به ‌اين ترتيب، تعدادي از مردم فردوس به اين منطقه مهاجرت کردند ولي بخش عمده مردم در محلي که در نزديکي شهر قديمي ساخته شده بود ساکن شدند.
اسلاميه از گذشته به سبب برخورداري از باغ‌هاي زيبا، محل گردشگاهى اهالي فردوس به شمار مى‌آمد. خيابان طويلى که آب در دو طرف آن جاري بود و چنارهاي کهنسال آن را سيراب مى‌کرد، زيبايي خاصى به اين نقطه ييلاقى داده بود.